Ewangelia w epoce AI

Zauważyłem ostatnio, że coraz częściej zamiast słowa „ewangelista” używa się określenia „mówca motywacyjny”. Przyznam, że brzmi ono bardziej nowocześnie. W końcu któż dzisiaj w pełni rozumie słowo pochodzenia greckiego, utworzone od euangelion – Dobra Nowina? Warto jednak przypomnieć, że ewangelista to człowiek, który zwiastuje Ewangelię, czyli Dobrą Nowinę skierowaną przez Boga do zgubionego grzesznika. Jest to wiadomość o Bożej łasce, która zawiera najważniejszą prawdę mogącą odmienić los człowieka. Bóg nie tylko wykupił człowieka z przekleństwa grzechu, ale również powierzył Kościołowi zwiastowanie tej prawdy i działa w tym dziele przez moc Ducha Świętego.

Chrystus, gdy zbliżał się czas złożenia ofiary za odkupienie grzesznego świata, powiedział swoim uczniom, że po Jego odejściu przyjdzie Pocieszyciel. O Nim zaś powiedział, że „gdy przyjdzie, przekona świat o grzechu, o sprawiedliwości i o sądzie. O grzechu, bo nie wierzą we Mnie. O sprawiedliwości, bo odchodzę do Ojca i już Mnie nie zobaczycie. O sądzie, bo władca tego świata został osądzony” (Jn 16,8–11). W tym miejscu pojawia się zasadnicze pytanie: Czy Duch Święty potrzebuje pomocy człowieka, aby przekonywać świat o grzechu, sprawiedliwości i sądzie?

Współczesny świat, dzięki rozwojowi nauki i badaniom nad ludzką świadomością, wypracował wiele technik mających wpływać na ludzkie decyzje. Stosuje się techniki motywacyjne, negocjacyjne i perswazyjne, a także różne formy oddziaływania na ludzką podświadomość, niekiedy z wykorzystaniem hipnozy. Mówcy motywacyjni mają własne szkoły, programy telewizyjne, konferencje i seminaria, podczas których przekonują ludzi, że każdy może kierować swoim losem, osiągnąć sukces i pokonać własne ograniczenia, jeśli tylko uwierzy w siebie.

Od niedawna coraz większą rolę w tym procesie odgrywa sztuczna inteligencja, przez wielu nazywana wręcz „superinteligencją”. Coraz śmielej wkracza ona w obszar internetowego poszukiwania informacji i staje się dla wielu ludzi pierwszym źródłem odpowiedzi niemal w każdej dziedzinie. Wystarczy zadać pytanie, a w ciągu kilku sekund otrzymujemy uporządkowany tekst, argumentację, streszczenie wielu źródeł, propozycję rozwiązania problemu, a nawet gotowe wystąpienie. Współczesny mówca nie musi już poświęcać wielu godzin na gromadzenie materiałów, porządkowanie argumentów i poszukiwanie odpowiednich słów. Może poprosić sztuczną inteligencję o przygotowanie tekstu dostosowanego do określonej grupy odbiorców, napisanie go w sposób przekonujący i emocjonalny, a nawet o przewidzenie możliwych kontrargumentów. Otrzymuje w ten sposób narzędzie zdolne do tworzenia niezwykle sprawnej perswazji, która może sprawiać wrażenie własnego, głęboko przemyślanego przekonania, choć w rzeczywistości została w znacznej mierze wygenerowana przez algorytm.

Niebezpieczeństwo pojawia się wtedy, gdy człowiek zaczyna traktować taką odpowiedź nie jako pomoc w poszukiwaniu informacji, lecz jako zastępstwo własnego myślenia, rozeznania i odpowiedzialności za wypowiadane słowa. Sztuczna inteligencja potrafi zebrać i uporządkować ogromną ilość dostępnych treści, ale sama ilość informacji nie jest jeszcze prawdą, a doskonała forma wypowiedzi nie jest dowodem jej słuszności. Można przecież otrzymać bardzo przekonująco napisany tekst, który będzie opierał się na błędnym założeniu, niepełnych danych albo niewłaściwej interpretacji źródeł. Im bardziej naturalnie i autorytatywnie brzmi taka wypowiedź, tym łatwiej człowiek może przestać pytać, skąd rzeczywiście pochodzi przedstawiona wiedza i czy została właściwie oceniona.

Dotyczy to również Kościoła i zwiastowania Ewangelii. Możemy dziś za pomocą sztucznej inteligencji przygotować kazanie, opracować komentarz biblijny, zestawić argumenty teologiczne, znaleźć odpowiednie ilustracje, a nawet nadać wypowiedzi styl wybitnego kaznodziei. Możemy stworzyć tekst brzmiący głęboko, przekonująco i duchowo. Nie oznacza to jednak, że otrzymaliśmy natchnienie z inspiracji samego Autora Biblii. Narzędzie może pomóc człowiekowi w pracy nad tekstem, ale nie może zastąpić osobistego poznawania Pisma, modlitwy, duchowego rozeznania i odpowiedzialności za to, co zostaje przekazane innym. Szczególnie niebezpieczne byłoby przekonanie, że skoro maszyna potrafi stworzyć bardziej przekonujący tekst niż człowiek, to jej pomoc może zastąpić działanie Ducha Świętego.

Warto więc przyjrzeć się bliżej temu, czym właściwie jest motywowanie. Motywować oznacza wskazywać człowiekowi motywy jego działania. Motyw natomiast – jak podaje Słownik Języka Polskiego PWN – to „czynnik wewnętrzny natury psychicznej i fizjologicznej, świadomy lub nieświadomy, skłaniający do określonego działania; pobudka, powód; uzasadnienie postępowania lub rozumowania”. Samo motywowanie nie jest oczywiście czymś złym. Każdy człowiek potrzebuje powodów, aby podejmować decyzje i działać. Problem pojawia się wtedy, gdy celem motywującego staje się doprowadzenie drugiej osoby do decyzji, której oczekuje on sam, zwłaszcza gdy wykorzystuje w tym celu mechanizmy omijające świadomy osąd człowieka.

Motywacja może łatwo przejść w manipulację. Zamiast przedstawiać prawdę i pozostawić człowiekowi możliwość świadomej odpowiedzi, zaczyna się oddziaływać na jego emocje, podświadomość i sposób postrzegania rzeczywistości, aby skłonić go do określonej decyzji. Człowiek nie tyle zostaje przekonany argumentami, ile zostaje odpowiednio „ustawiony” emocjonalnie, tak aby decyzja wydawała mu się niemal oczywista.

Nie chodzi mi jednak o ocenianie samego zjawiska mówców motywacyjnych. Interesuje mnie znacznie ważniejsze pytanie: Czy podobne mechanizmy powinny być wykorzystywane w zwiastowaniu Ewangelii?

Co powinno motywować grzesznika, aby zapragnął przyjąć dar zbawienia?

Niektórzy ewangeliści próbują przekonywać swoich słuchaczy, że przyjęcie Jezusa uwolni ich od życiowych problemów, chorób i nieszczęść. Biblia nie daje jednak podstaw do takiego przedstawiania Ewangelii. Wręcz przeciwnie – po przyjęciu nowego życia w Chrystusie może rozpocząć się walka z przeciwnościami, jakich człowiek wcześniej nawet nie znał, ponieważ mają one charakter duchowy. Dlatego często nie mówi się o tym osobom zachęcanym do wiary. „Ewangelia sukcesu” okazuje się atrakcyjniejsza niż Ewangelia krzyża i wyrzeczenia.

Jezus jednak nie ukrywał przed swoimi słuchaczami ceny naśladowania Go. Powiedział: „Jeśli ktoś chce pójść za Mną, niech się zaprze samego siebie, niech weźmie swój krzyż i niech Mnie naśladuje. Kto bowiem chce swoje życie zachować, utraci je, a kto utraci swoje życie z Mojego powodu, odnajdzie je. Co pomoże człowiekowi, choćby cały świat pozyskał, a na swojej duszy poniósł szkodę? Albo co da człowiek w zamian za swoją duszę?” (Mt 16,24–26).

To zupełnie inny rodzaj przekazu niż ten, który często spotykamy w świecie motywacji. Jezus nie obiecuje swoim uczniom życia pozbawionego trudności. Wzywa ich do zaparcia się siebie, wzięcia krzyża i pójścia za Nim. Ewangelia nie jest więc ofertą łatwiejszego życia, lecz wezwaniem do pojednania z Bogiem i wejścia w nowe życie pod panowaniem Chrystusa.

Nie dziwi zatem gdy Jezus mówi, że „kto słucha Słowa i natychmiast przyjmuje je z radością. Nie ma jednak w sobie korzenia i jest niestały. Gdy nadejdzie ucisk lub prześladowanie z powodu Słowa, zaraz się gorszy” (Mt 13,20–21). Można bowiem przyjąć Słowo z wielkim entuzjazmem, a mimo to nie mieć w sobie trwałego korzenia. Jeżeli decyzja została wywołana przede wszystkim emocją, obietnicą pomyślnego życia albo odpowiednią techniką oddziaływania, może okazać się bardzo nietrwała. Gdy przyjdzie ucisk, cierpienie, próba lub prześladowanie, człowiek może się zgorszyć i odejść. Właśnie tutaj zaczyna się problem manipulacji: można wywołać określoną reakcję człowieka, ale nie można za pomocą ludzkiej techniki stworzyć w nim nowego życia.

Biblijne przykłady dobrze pokazują różnicę między ludzkim motywem a działaniem Ducha Świętego.

Kiedy w wyniku prześladowania Kościoła w Jerozolimie uczniowie rozproszyli się, Filip dotarł do Samarii. Działy się tam wielkie znaki i cuda, tak że wielu ludzi uwierzyło, a wśród nich również Szymon czarnoksiężnik. Wcześniej cieszył się on dużym uznaniem mieszkańców, dlatego jego zainteresowanie chrześcijaństwem nie musi być rozumiane wyłącznie jako pragnienie poznania Boga. Późniejsze wydarzenia pokazują bowiem, że bardzo interesowała go również pozycja i możliwość wpływania na innych.

Kiedy Szymon zobaczył, że Duch Święty jest udzielany przez wkładanie rąk apostołów, przyniósł im pieniądze i powiedział: „Dajcie i mnie tę władzę, aby ten, na kogo nałożę ręce, otrzymał Ducha Świętego” (Dz 8,19). Apostoł Piotr natychmiast rozpoznał problem jego serca i odpowiedział: „Niech twoje pieniądze przepadną razem z tobą, ponieważ sądziłeś, że dar Boży można nabyć za pieniądze! Nie masz żadnego udziału w tym dziele, bo twoje serce nie jest prawe wobec Boga” (w. 20–21).

Szymon chciał otrzymać Bożą moc, ale jego motywacja była skażona pragnieniem zdobycia czegoś dla siebie. To ważne ostrzeżenie również dla współczesnego Kościoła. Można bowiem zainteresować człowieka chrześcijaństwem, można wzbudzić w nim entuzjazm, a nawet doprowadzić go do określonej decyzji, ale prawdziwa wiara wymaga czegoś więcej niż zewnętrznej reakcji na atrakcyjny przekaz.

Drugi przykład znajdujemy na samym początku historii Kościoła. Kiedy Piotr wygłaszał swoje pierwsze kazanie po zesłaniu Ducha Świętego, Duch Boży posługiwał się jego słowami, aby przekonać słuchaczy o prawdzie Ewangelii. Nie czytamy tam o psychologicznych technikach perswazji ani o próbie wywołania odpowiedniej atmosfery. Piotr po prostu zwiastował Chrystusa, a Duch Święty działał w sercach słuchających.

Dlatego ci, którzy go słuchali, „przejęli się do głębi serca” i zapytali: „Co mamy czynić, mężowie bracia?” (Dz 2,37). Ich reakcja nie była odpowiedzią na obietnicę bogatszego czy łatwiejszego życia. Nie chodziło o zdobycie pozycji ani rozwiązanie wszystkich problemów. Zostali przekonani o swoim grzechu i o potrzebie ratunku. To właśnie jest działanie Ducha Świętego, który prowadzi człowieka do prawdy o jego własnym stanie i kieruje go ku Chrystusowi.

Tutaj znajduje się zasadnicza różnica między ludzką motywacją a zwiastowaniem Ewangelii. Mówca motywacyjny może próbować przekonać człowieka, że stać go na więcej, podczas gdy Ewangelia pokazuje mu przede wszystkim, że potrzebuje Chrystusa. Mówca motywacyjny może mówić: „Uwierz w siebie”, natomiast Ewangelia mówi: „Uwierz w Pana Jezusa”. Celem motywacji może być wydobycie z człowieka jego potencjału, natomiast celem Ewangelii jest doprowadzenie grzesznika do poznania prawdy o sobie, do pokuty, wiary i pojednania z Bogiem.

Dlatego Kościół powinien bardzo uważać, aby nie zamienić zwiastowania Ewangelii w religijną wersję przemysłu motywacyjnego. Nie potrzebujemy coraz doskonalszych technik, które pozwolą nam wywołać określoną reakcję tłumu. Potrzebujemy wiernego zwiastowania Słowa Bożego i zaufania Duchowi Świętemu, który jako jedyny może przekonać człowieka o grzechu, sprawiedliwości i sądzie.

Ewangelia nie potrzebuje manipulacji, ponieważ jej moc nie pochodzi z ludzkiej techniki. Paweł powiedział: „Nie wstydzę się bowiem Ewangelii, gdyż jest ona mocą Boga ku zbawieniu dla każdego wierzącego” (Rz 1,16). Jeżeli rzeczywiście wierzymy w moc Ewangelii, nie musimy wzmacniać jej ludzkimi metodami, upiększać obietnicą sukcesu ani ukrywać ceny naśladowania Chrystusa. Naszym zadaniem jest wiernie powiedzieć człowiekowi prawdę: jest grzesznikiem, potrzebuje zbawienia, a Bóg w Jezusie Chrystusie daje mu łaskę, przebaczenie i nowe życie.

Dlatego również w epoce sztucznej inteligencji pozostaje aktualne pytanie o źródło prawdy. Możemy mieć coraz szybszy dostęp do informacji, coraz doskonalsze narzędzia wyszukiwania i coraz bardziej przekonujące sposoby przedstawiania argumentów, ale żadna technologia nie zwalnia człowieka z obowiązku rozeznawania tego, co jest prawdą. Dla chrześcijanina tym bardziej nie może się zmienić podstawowa zasada: ostatecznym źródłem objawionej prawdy nie jest internet, algorytm ani nawet najbardziej przekonująco wygenerowany tekst, lecz Słowo Boże. Sztuczna inteligencja może pomóc w pracy nad materiałem, ale nie może stać się źródłem autorytetu, na którym opieramy nasze zwiastowanie. Ewangelista nie jest powołany do tego, aby za pomocą coraz doskonalszej technologii skuteczniej przekonywać człowieka. Jest powołany do wiernego zwiastowania Ewangelii i do zaufania Temu, który jako jedyny może przekonać ludzkie serce o grzechu, sprawiedliwości i sądzie.

Dlatego na końcu pozostaje pytanie, które powinno zostać skierowane zarówno do słuchających Ewangelii, jak i do tych, którzy ją zwiastują: co naprawdę motywuje współczesnego człowieka do przyjęcia Ewangelii? Czy obietnica pomyślnego życia, pragnienie sukcesu i rozwiązania wszystkich problemów, czy może świadomość własnego grzechu i potrzeba ratunku? Człowiek, który przychodzi do Chrystusa wyłącznie po to, aby poprawić swoje życie, może odejść wtedy, gdy życie stanie się trudne. Ten natomiast, który przychodzi do Niego, ponieważ rozpoznał swoją potrzebę zbawienia, odkrywa coś znacznie większego niż sukces tego świata – Bożą łaskę, przebaczenie, nowe życie i przede wszystkim samego Chrystusa.

Dlatego najważniejsze pytanie nie brzmi: „Jak skutecznie przekonać człowieka do Jezusa?”, lecz: „Czy zwiastujemy mu prawdziwą Ewangelię, pozostawiając Duchowi Świętemu dzieło przekonania jego serca?”

Henryk Hukisz