Niech Pan błogosławi Izraelowi

Dla twórców nowoczesnego państwa niezwykle ważna była tradycja Zjednoczonego Królestwa Izraela pod panowaniem królów Dawida i Salomona (X wiek p.n.e.). Biblijne ustanowienie Jerozolimy stolicą przez Dawida jest powodem, dla którego Izrael od 1948 roku nie uznaje żadnego innego miasta jako swojej głównej siedziby. Pierwsze Państwo (świątynia Salomona) i Drugie Państwo (po powrocie z niewoli babilońskiej) są dla Żydów historycznymi dowodami na to, że ich niepodległość nie jest ideą nową, lecz odzyskaną.

W historii biblijnej i postbiblijnej kluczowy jest motyw Galut (wygnania). Zaczęło się od niewoli babilońskiej, a dopełniło po zburzeniu Drugiej Świątyni przez Rzymian w 70 roku n.e. Biblijni prorocy (np. Izajasz, Ezechiel) wielokrotnie zapowiadali „zgromadzenie wygnańców”. Współczesny Izrael przejął tę terminologię. Masowa imigracja Żydów po 1948 roku jest w Izraelu nazywana Aliją (dosłownie "wstąpieniem"), co jest terminem religijnym oznaczającym powrót do świętej ziemi.

Fundamentem biblijnym jest przymierze Boga z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem. W narracji tej ziemia (Kanaan) nie jest tylko terytorium, ale darem i elementem składowym tożsamości narodu. Deklaracja Niepodległości wprost odwołuje się do tego, że to tutaj naród żydowski się ukształtował – co jest bezpośrednim nawiązaniem do wyjścia z Egiptu i osiedlenia się w Ziemi Obiecanej pod wodzą Jozuego.

Refleksja nad powstaniem państwa Izrael nie może być jedynie suchym zapisem dat i faktów, gdyż jest to opowieść o powrocie, który w swej istocie zdaje się wymykać prawom czystej polityki. Gdy zagłębiamy się w tę historię, dostrzegamy, że nowoczesny syjonizm, zapoczątkowany pod koniec XIX wieku przez Teodora Herzla, był w rzeczywistości jedynie nowym głosem starożytnego wołania. U swej podstawy ruch ten wyrastał z biblijnego przymierza Boga z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem – obietnicy ziemi, która w świadomości żydowskiej nigdy nie przestała być „Eretz Jisrael”. To biblijne zakorzenienie sprawiło, że pojęcie „ojczyzny” nie było dla rozproszonego narodu jedynie ideą geograficzną, lecz duchowym centrum tożsamości, bez którego ich istnienie wydawało się niepełne.

Sytuacja międzynarodowa, która doprowadziła do przełomowego roku 1948, była splotem wielkich nadziei i niewyobrażalnych tragedii. Po tragicznych doświadczeniach Holocaustu, który był najmroczniejszą doliną w historii narodu, światowa opinia publiczna stanęła przed koniecznością rozwiązania problemu żydowskiej bezdomności. W 1947 roku Organizacja Narodów Zjednoczonych, proponując podział Mandatu Brytyjskiego, podjęła próbę sprawiedliwego rozstrzygnięcia konfliktu między dwoma narodami roszczącymi sobie prawo do tej samej ziemi. Dla społeczności żydowskiej była to chwila, w której proroctwa o „zgromadzeniu wygnańców” – owa biblijna obietnica powrotu z najdalszych krańców ziemi – zaczęły przybierać kształt rezolucji i dokumentów dyplomatycznych.

Jednak ten powrót do korzeni spotkał się z gwałtownym i niemal całkowitym oporem ze strony sąsiadów. Z perspektywy krajów arabskich, powstanie Izraela było aktem obcym, naruszającym historyczną i religijną ciągłość świata islamu, który powstał w VII wieku (610 rok n.e.) na tych terenach. Kiedy 14 maja 1948 roku Dawid Ben Gurion odczytywał tekst Deklaracji Niepodległości, czynił to w cieniu nadciągającej inwazji. Atak pięciu armii arabskich, który nastąpił natychmiast po proklamacji, postawił nowo narodzone państwo przed próbą ognia. W narracji Izraela tamtejsze wydarzenia często przywołują biblijne obrazy walki Dawida z Goliatem – starcie nielicznego, słabo uzbrojonego narodu z potęgą koalicji państw sąsiednich. Ten militarny opór, choć motywowany politycznie, w oczach wielu stał się kolejnym rozdziałem odwiecznej walki o prawo Izraela do bycia „panem własnego losu”.

Rozważając tę historię, nie sposób pominąć symboliki. Wspomniany w tekście deklaracji fragment o tym, że pionierzy sprawili, iż "zakwitła pustynia", jest niemal dosłownym cytatem z Księgi Izajasza 35,1: „Niech się cieszą pustynia i wyschnięta ziemia, niech się raduje step, niech się pokryje kwiatami podobnymi do róży!”. Dla twórców państwa sukcesy rolnicze i technologiczne były postrzegane jako wypełnienie tych starożytnych wizji.  Trud pionierów, którzy przywrócili życie wyjałowionej ziemi, był w ich oczach wypełnieniem wizji proroka Izajasza. Budowa miast, wskrzeszenie języka hebrajskiego i stworzenie nowoczesnego społeczeństwa odbywało się z Biblią w jednej ręce i narzędziami budowlanymi w drugiej.

 Izrael powstał zatem na styku dwóch światów: nowoczesnego porządku prawnego ONZ oraz starożytnej wiary w „Opokę Izraela”. Jest to historia narodu, który mimo niechęci otoczenia i trudnych warunków geopolitycznych, wierzył, że jego obecność w tym miejscu jest nie tylko wynikiem dyplomacji, ale przede wszystkim sprawiedliwością dziejową zapisaną w Księdze nad Księgami. To właśnie ta głęboka więź z przeszłością pozwoliła Izraelowi przetrwać najtrudniejsze chwile i zbudować suwerenne państwo w sercu nieprzyjaznego regionu.

Warto przywołać konkretne głosy proroków, które przez tysiąclecia podtrzymywały nadzieję narodu na powrót do swojej Haaretz (Ziemi). Te starożytne zapowiedzi stanowią duchowy fundament, na którym opiera się tożsamość współczesnego Izraela:

W jednym z najbardziej poruszających fragmentów, Ezechiel opisuje Boga zbierającego swój lud z rozproszenia: „Tak mówi Pan BÓG: Oto Ja wezmę Izraelitów spośród narodów, tam gdzie poszli, zgromadzę ich zewsząd i wprowadzę ich do ich ziemi. Uczynię ich jednym narodem w kraju, na górach Izraela” (Ez 37,21-22).

Amos zapowiadał moment, w którym naród nie tylko powróci, ale odmieni oblicze ziemi i już nigdy nie zostanie z niej usunięty – co bezpośrednio koresponduje z determinacją twórców państwa w 1948 roku: „Wtedy odmienię los Mojego ludu Izraela, odbudują spustoszone miasta i je zasiedlą, zasadzą winnice i będą pili z nich wino, założą ogrody i będą jedli z nich owoce. Osadzę ich na ich ziemi i nie zostaną nigdy wyrwani z ziemi, którą im dałem − mówi PAN, twój Bóg” (Am 9,14-15).

Izajasz kreślił wizję przemiany natury, która towarzyszyć będzie powrotowi, co stało się inspiracją dla żydowskich pionierów osuszających bagna i nawadniających pustynię Negew: „Niech się cieszą pustynia i wyschnięta ziemia, niech się raduje step, niech się pokryje kwiatami podobnymi do róży! Niech zakwitnie bujnie i rozraduje się bardzo, niech wykrzykuje z radości!” (Iz 35,1-2).

Jeremiasz przypominał o niegasnącej więzi między narodem a jego terytorium, zapowiadając ponowne budowanie życia na wzgórzach Samarii: „Jeszcze cię odbuduję i będziesz odbudowana, Dziewico Izraela! Jeszcze przyozdobisz się w swe bębenki i wyjdziesz, tańcząc wśród rozradowanych. Jeszcze będziesz sadzić winnice na wzgórzach Samarii. Ci, którzy je zasadzą, będą z nich korzystać” (Jer 31,4-5).

Te proroctwa, czytane przez pokolenia w rozproszeniu, sprawiły, że powrót w 1948 roku do swojej ziemi był dla wielu nie tylko wydarzeniem politycznym, ale przede wszystkim duchowym wypełnieniem Słowa, które przetrwało próbę czasu i ogień historii.

Ponad to wszystko Bóg zapewnia: „Moje imię spocznie na Izraelitach, a Ja będę im błogosławił” (Lb 6:24-27).

Niech Pan błogosławi Izraelowi.

Henryk Hukisz

Don Colossus czy sługa?

Wydarzenia na Florydzie, gdzie postać Donalda Trumpa urasta do rangi niemal mitycznej, prowokują do postawienia trudnych pytań o granice podziwu i lojalności w Kościele. Określenie „Don Colossus” w kontekście posągu Trumpa na Florydzie może brzmieć mocno, a nawet przesadnie. Przyznaję – należę do pokolenia, u którego te słowa wywołują historyczne (podkreślam: historyczne, a nie histeryczne) drgawki. 

Ta wizualna manifestacja potęgi stała się idealnym tłem dla refleksji nad naturą przywództwa. Obraz lidera odlanego w złocie, niezależnie od intencji twórców, zbyt mocno przypomina mroczne karty z dziejów ludzkości, by przejść obok niego obojętnie.

Według historyków, kult jednostki „związany był ze sprawowaniem władzy przez jednoosobowe, autorytarne jednostki. Polegał na wprowadzeniu do powszechnej świadomości uwielbienia dla rządzącego, przekonaniu o jego wielkości, ponadprzeciętności, a także nieomylności (władzy przypisuje się cechy nadprzyrodzone)” (net). To samo źródło podaje również charakterystyczną cechę takich przywódców, a mianowicie, że nie tolerują żadnej krytyki swojej „nadprzyrodzonej” władzy. Gdy polityka zaczyna przypominać religię, a lidera otacza nimb nieomylności, wkraczamy na niebezpieczny grunt.

Kościół nie jest jednak wolny od tego rodzaju przywództwa. Mam na uwadze skrajne przypadki znane z historii chrześcijaństwa, gdy papieże sprawowali władzą absolutnego dyktatu. Posługiwano się wówczas tzw. „brachium seaculare”, czyli egzekwowaniem swoich decyzji za pomocą świeckiej władzy porządkowej. Znane są również przypadki przywódców sekt religijnych, którzy budowali swój autorytet na całkowitym uzależnieniu wiernych od swoich decyzji, powołując się na inspirację Bożą.

Jednak nie o tym chcę pisać. Mam na uwadze raczej takie sytuacje, gdy w lokalnym kościele pojawia się jednostka apodyktyczna, która samoistnie narzuca swoją władzę całej wspólnocie wierzących. Może to być pastor, lider młodzieżowy, lider uwielbiania, czy inna osoba, która wykorzystuje swoją wyjątkową fachowość, i domaga się uznawania swoich decyzji przez cały zbór. Zdarza się tak również, gdy np. zdolny biznesmen zostaje powołany do zarządzania jakimś działem życia zboru. Przypominam, że kościół kieruje się zupełnie innymi regułami, niż działalność biznesowa. Jeśli przykładowo, zdolny elektronik lub inżynier dźwięku zasiądzie za zborowym mikserem, może narzucić swoją absolutną władzę nad tą służbą.

Zjawisko to często rodzi się w ciszy, pod pozorem dbałości o jakość i profesjonalizm. Bardzo często do takiego wynaturzenia doprowadzają inni swoim „uwielbianiem” okazywanym liderowi. Potencjalny „dyktator” zaczyna wówczas uważać siebie za omal nieomylnego fachowca, który nie będzie liczyć się już z żadną inna opinią. Jeśli nawet zdarzy się, że ktoś zwróci mu uwagę, iż można zrobić coś inaczej, to albo zignoruje, albo obrazi się śmiertelnie i porzuci służbę.

Jakże inaczej wygląda model przywództwa wyrysowany na kartach Nowego Testamentu. Apostoł Paweł, wzór do naśladowania dla wszystkich działaczy kościelnych, najchętniej określał siebie jako „sługa”, używając greckiego określenia „dulos”, które przede wszystkim znaczy „niewolnik”. Prawie każdy swój list rozpoczynał takim właśnie przedstawieniem siebie. Nikt chyba nie posądza tego pokornego sługi Bożego o to, że były to jedynie kurtuazyjne słowa pozdrowienia, aby zrobić dobre wrażenie na czytelnikach. Dlatego, w jednym ze swoich listów napisał o sobie „ja, Paweł, więzień Chrystusa Jezusa, proszę za was, pogan.” (Ef 3:1).

W innym liście, gdy borykał się z dylematem, czy chcieć „umrzeć i być z Chrystusem”, czy „pozostać zaś w ciele", stwierdził jednoznacznie, gdyż to „jest bardziej potrzebne ze względu na was” (Flp 1:22-24). Taka postawa wynikała z faktu, że dla niego „życie to Chrystus, a śmierć to zysk” (w. 21). Ten wierny Boży sługa nigdy nie liczył się z poklaskiem, nie budował swojego autorytetu mówieniem o tym, jak wielkie rzeczy czynił dla Boga.

A przecież wiadomym było, że doświadczał niesamowitych momentów duchowego uniesienia, którymi mógłby się chwalić. Można byłoby powiedzieć, że gdyby opowiadał o tym, co widział w czasie zachwycenia do trzeciego nieba, to oddałby chwałę Bogu. On jednak skromnie napisał o sobie: „Znam człowieka w Chrystusie” (2 Kor 12:2). Dlatego, gdy odmawiano mu prawa do apostolstwa, zamiast pisać o dokonaniach, napisał odważnie: „Dlatego upodobałem sobie słabości, obelgi, niedostatki, prześladowania i uciski z powodu Chrystusa, bo gdy niedomagam, wtedy jestem mocny. Stałem się szaleńcem! Wy mnie do tego zmusiliście, a przecież przez was powinienem być polecany. Niczego bowiem mi nie brakuje w porównaniu z wielkimi apostołami, jeśli nawet jestem niczym” (2 Kor 12:10,11).

Powiedzieć o sobie „jestem niczym”, może jedynie ten, kto postępuje zgodnie z zasadą: „Nie kierujcie się kłótliwością i próżną chwałą, ale z pokorą jedni drugich uznawajcie za ważniejszych od siebie” (Flp 2:3).

Apostoł Piotr, chociaż mógłby nieustannie powoływać się na władzę „kluczy”, jakie otrzymał od samego Chrystusa, pisał o sobie również, że jest sługą Chrystusa. Dlatego zaleca tym, którzy są „kimś” w kościele, aby troszczyli się o powierzoną trzodę Bożą, „nie jak ci, którzy mają władzę nad powierzonymi sobie, ale jak ci, którzy stają się wzorem dla trzody” (1 Ptr 5:3).

W świecie, który chce stawiać liderom złote posągi i bić pokłony przed ich rzekomą wielkością, Ewangelia pozostaje niewygodnym, ale ocalającym głosem rozsądku. Prawdziwy autorytet nie potrzebuje krzykliwej oprawy ani bezkrytycznego uwielbienia – on objawia się w cichej służbie i umiejętności bycia „niczym”, by Chrystus mógł być wszystkim.

Henryk Hukisz

Paradoks krawędzi

Aby być chrześcijaninem, musisz stać się równoczesny Chrystusowi. Musisz stać się jednym z Jego uczniów, stojącym przed tym samym skandalem: oto biedny, wyszydzany człowiek twierdzi, że jest Bogiem. To nie jest kwestia intelektualnego uznania faktów historycznych, ale egzystencjalny wybór dokonany w obliczu paradoksu. Chrześcijaństwo to „niekończące się dążenie”. Każdego ranka musisz na nowo wybrać drogę krzyża. 

Wyobraź sobie człowieka stojącego na wąskiej, skalistej grani. Po jednej stronie rozciąga się świetlista przestrzeń – obietnica pełni, zapach wieczności i pokój, który „przewyższa wszelki umysł”. To terytorium łaski, darowanej przez Chrystusa. Po drugiej stronie zieje przepaść, która nie jest pustką, lecz gęstą mgłą obietnic bez pokrycia, gwałtownych impulsów i cielesnych żądz, które krzyczą o natychmiastowe nasycenie.

Kiedy myślimy o świętości, często popełniamy błąd, wyobrażając sobie bezpieczny zamek o grubych murach. Tymczasem autentyczne życie duchowe to raczej ruchoma piaskownica. Świętość uzyskana z łaski nie jest „posiadłością”, którą zamykamy w sejfie. To raczej drogocenny ogień, który niesiemy w dłoniach podczas wichury.

Walka z cielesnym pożądaniem nie jest tu jedynie kwestią moralnej dyscypliny czy treningu woli. To walka o tożsamość. Każda pokusa szepcze: „Jesteś tylko ciałem, jesteś tylko głodem, musisz to mieć, by przeżyć”. Chrześcijanin na krawędzi musi wtedy odpowiedzieć: „Jestem dzieckiem Boga, zostałem kupiony za ogromną cenę”. Duch Święty szepcze wewnątrz świątyni naszego ciała: „nie należycie do samych siebie? Zostaliście bowiem nabyci za wielką cenę. Chwalcie więc Boga w waszym ciele” (1 Kor 6:19,20). To napięcie jest wyczerpujące, ponieważ pożądliwość uderza w najczulsze punkty – tam, gdzie nasza natura jest najbardziej spragniona bliskości, ukojenia czy poczucia mocy.

Życie na krawędzi polega na tym, że im bliżej Boga jesteś, tym ostrzej widzisz przepaść. Światło Chrystusa nie sprawia, że ciemność znika z Twojego wnętrza – ono sprawia, że przestajesz ją ignorować. Życie jest ekstremalną stawką. W przeciwieństwie do świata, który często bagatelizuje pokuszenia, chrześcijanin traktuje je jako realną śmierć – utratę łaski uświęcającej.

Słowa Jezusa o „odcinaniu ręki” czy „wyłupywaniu oka” wydają się wówczas jedyną opcją. Życie na krawędzi wymaga radykalnych cięć tam, gdzie pojawia się okazja do grzechu. To stan permanentnego czuwania. Chrześcijanin na krawędzi wie, że chwila nieuwagi, pychy lub pewności siebie, gdy mówi: „mnie to nie dotyczy”, jest momentem, w którym najłatwiej o upadek.

Apostoł Jakub opisuje tę walkę w sposób przejrzysty, bez cienia niedomówienia: „Każdy zaś jest doświadczany przez własną pożądliwość, która go pociąga i nęci. Następnie pożądliwość, gdy zaowocuje, rodzi grzech. Grzech zaś, gdy dojrzeje, rodzi śmierć” (Jk 1:14,15). To życie w stanie nieustającego świętego niepokoju. Nie jest to lęk, który paraliżuje, ale niepokój miłości, która boi się utracić to, co najdroższe. Chrześcijanin wie, że wystarczy jedno „tak” powiedziane pożądaniu, by osunąć się w dół. To „tak” nie niszczy miłości Boga do nas, ale niszczy naszą zdolność do przyjmowania tej miłości. To tak, jakby na własne życzenie przeciąć przewód tlenowy podczas wspinaczki wysokogórskiej.

Narracja życia na krawędzi osiąga swój punkt kulminacyjny w momencie, gdy chrześcijanin uświadomi sobie, że nie utrzyma równowagi sam. To wielka lekcja pokory: krawędź jest zbyt wąska dla kogoś, kto ufa tylko własnym nogom.

Prawdziwa walka z cielesnością nie polega na zaciskaniu zębów w samotności. Polega na rzuceniu się w ramiona Chrystusa za każdym razem, gdy zawróci się w głowie od widoku przepaści. Świętość na krawędzi to umiejętność natychmiastowego powrotu. Jeśli upadniesz – a życie na krawędzi zakłada taką ewentualność ze względu na naszą kruchość – istotą nie jest rozpacz nad upadkiem, ale szybkość, z jaką uchwycisz się wyciągniętej dłoni Zbawiciela.

Ostatecznie to życie nie jest ucieczką przed grzechem, ale pogonią za Miłością. Krawędź przestaje przerażać nie dlatego, że staje się szersza, ale dlatego, że Ten, który idzie obok, jest silniejszy niż grawitacja naszych słabości. Chrześcijanin nie ucieka od ciała dlatego, że jest ono złe, ale dlatego, że Boga kocha bardziej. Walka z pożądliwością to ochrona relacji z Chrystusem. Strach przed upadkiem nie jest strachem przed karą, ale strachem przed zranieniem Miłości.

Najbardziej uderzającą cechą takiego życia jest to, że chrześcijanin staje się najsilniejszy właśnie wtedy, gdy uznaje swoją całkowitą niezdolność do zachowania świętości bez Boga. Apostoł Paweł poznał osobiście ten paradoks mówiąc: „Gdy jestem słaby, wtedy jestem mocny” (2 Kor 12,10). Dzięki temu mógł zachować równowagę na krawędzi.

Henryk Hukisz

Widok z Bożej perspektywy

Wracaliśmy kiedyś z urlopu spędzanego na słonecznej Florydzie do Chicago, gdzie wówczas mieszkaliśmy. Samolot podchodził do lądowania na lotnisku O’Hare od strony wschodniej. Ten szczególny moment daje pasażerom unikalną okazję, by spojrzeć na Chicago z góry. Widok jest spektakularny – z niskiej zabudowy miasta dumnie wyłania się śródmieście, zdominowane przez potężne drapacze chmur. Warto wtedy mieć pod ręką aparat, by uwiecznić tę panoramę, co zresztą możecie zobaczyć na załączonym zdjęciu.

Dopiero gdy zejdziemy na dół i znajdziemy się w wąskich korytarzach ulic, między tymi samymi wieżowcami, ukazuje nam się zupełnie inne miasto: pełne zgiełku, śmieci na chodnikach i hałasu ślamazarnie posuwających się aut. To doskonała lekcja tego, że czasem warto patrzeć na rzeczy z dystansu i z góry – ta zasada sprawdza się również w naszym życiu duchowym.

Wspominałem kiedyś, że często przypominam sobie  „Strumienie na pustyni” L.B. Cowmana – codzienne rozważania oparte na wybranych wersetach z Biblii. Rozważanie z 13 maja poruszyło mnie wyjątkowo mocno. Często bowiem zdarza się, że w odpowiedzi na nasze modlitwy oczekujemy czegoś zupełnie innego, niż to, co ostatecznie otrzymujemy od Pana.

Zachęcam do głębszego przemyślenia sytuacji, w których zwracamy się do Boga. Czy nie jest tak, że czasem przeoczamy Jego odpowiedź tylko dlatego, że nie pasuje ona do naszych wyobrażeń? Patrząc z „góry” – z Bożej perspektywy – możemy znacznie lepiej zrozumieć nasze rzeczywiste potrzeby.

Poniżej zamieszczam pełny tekst rozważania z 13 maja w przekładzie Marii Selmowiczowej (wydanie ZKE), z zachowaniem jego oryginalnego stylu i pisowni. Wszystkie cytaty biblijne pochodzą z Biblii Gdańskiej z 1632 roku

---

„O co byśmy się modlić mieli, jako potrzeba, nie wiemy” (Rz 8:26).

„Wiele nieporozumień w naszym chrześcijańskim życiu ma miejsce w związku z odpowiedziami na nasze modlitwy. Bywa tak, że modlimy się o cierpliwość, a Ojciec nasz Niebieski daje nam takie warunki, w których nasza cierpliwość zostaje w wyższym stopniu poddana próbie, gdyż „ucisk cierpliwość sprawuje” (Rz 5:3).

Prosimy, aby Bóg dał nam pokorę, a On posyła cierpienie, gdyż my przez to, co cierpimy, uczymy się posłuszeństwa.

Modlimy się o to, aby pozbyć się egoizmu; wtedy Bóg zsyła takie wypadki, które wymagają od nas samozaparcia: abyśmy szukali pożytku dla ubogich i nauczyli się kłaść dusze swoje za braci.

Prosimy Boga o ciche i pokorne serce, jak u Baranka Bożego; i oto On stawia nas w pokorną służbę albo też w warunki, w których ludzie nas krzywdzą, a my nie protestujemy, aby nie oddawać złem za złe, tak „jako baranek na zabicie wiedziony był... i nie otworzył ust swoich” (Iz 53:7).

Prosimy o wybawienie od ducha rozdrażnienia – a oto nagle przylatuje istna burza pokuszeń, aby wywołać w nas zdenerwowanie. Prosimy o uspokojenie, a tu nerwy nasze są napięte do ostateczności, abyśmy zwracając się ku Panu zrozumieli, że ciszy, którą On daje – nic nie może zmącić.

Prosimy Pana, aby pomnożył w nas miłość; w odpowiedzi posyła nam cierpienia; na drodze naszej spotykamy się z pozornie nieprzyjemnymi ludźmi, którzy działają na nasze nerwy i ranią nasze uczucia swoim nierozważnym postępowaniem. Miłość wszystko znosi, wszystkiemu wierzy, wszystkiego się spodziewa; nigdy nie ustaje, nie przeciwstawia się, nie wpada w rozdrażnienie. Pragniemy tego, aby widziany był w nas Chrystus, a na to On odpowiada: „Oto... przebiorę cię w piecu utrapienia” (Iz 48:10). „Izali wytrzyma serce twoje? Izali zdołają ręce twoje?” (Ez 22:14). „Czy podołacie?”

Ażeby mieć pokój i zwycięstwo, trzeba nauczyć się przyjmować wszystko jako z ręki Bożej: wszelką okoliczność, doświadczenie, czy też pozbawienie czegoś jako posłane przez Niego, naszego miłującego Ojca, i żyć na niebiosach, ponad chmurami, przed samym tronem Bożym i tam z góry spoglądając na wszystko, co nas otacza, jako na cząstkę wyznaczoną nam przez miłującego Ojca.”

---

Lektura tego fragmentu uświadamia nam paradoks chrześcijańskiego wzrostu: Bóg odpowiada na nasze prośby nie poprzez usunięcie trudności, ale poprzez dostarczenie narzędzi do ich pokonania. Chcemy owocu (cierpliwości, pokoju, miłości), ale Bóg daje nam „glebę”, w której ten owoc może wyrosnąć – a jest nią często trudna sytuacja lub wymagający człowiek.

Widok z samolotu nad miastem idealnie tu pasuje. Z dołu widzimy tylko korek i bałagan (nasze codzienne problemy), ale z góry widać cały plan miasta. Refleksja Cowmana uczy nas ufać, że „piec utrapienia” nie jest karą, lecz procesem uszlachetniania. Prawdziwy pokój nie polega na braku burz, ale na świadomości, że ponad chmurami zawsze panuje słońce Bożej obecności.

Henryk Hukisz

Skracanie krzyża

Dyrektor pewnej amerykańskiej szkoły, zaniepokojony spadkiem poziomu nauczania, postanowił zmotywować uczniów do lepszej pracy. Ogłosił, że każdy, kto otrzyma najwyższą ocenę „A”, zostanie zaproszony na specjalną pizzę po lekcjach. Gdy okazało się, że niewielu uczniów zdobywa wymagany stopień, a dzieci zaczęły narzekać na brak dostępu do nagrody, rodzice zażądali od dyrekcji obniżenia progu wymagań. Dyrektor uległ presji – więcej uczniów mogło cieszyć się pizzą, ale poziom nauki w szkole pozostał dramatycznie niski.

Niestety, podobne mechanizmy bywają obecne w wielu społecznościach chrześcijańskich. Nie mam tu na myśli dosłownych imprez, lecz tendencję do zaniżania biblijnego standardu pobożności tylko po to, by więcej osób mogło czuć się „zaliczone” do grona wierzących.

Historia Ananiasza i Safiry z 5. rozdziału Dziejów Apostolskich jest w tym kontekście wstrząsającym przypomnieniem, że Boże standardy są nienegocjowalne. Małżeństwo to nie zostało ukarane za to, że oddało tylko część majątku, ale za kłamstwo wobec Ducha Świętego – za chęć zdobycia „najwyższej oceny” (opinii wielkich darczyńców) przy jednoczesnym ukryciu prawdy w sercu. Próba „obniżenia poprzeczki” moralnej w obecności Boga zawsze kończy się duchową katastrofą.

Zaskakującym wnioskiem płynącym z tego wydarzenia jest fakt, że po tak drastycznym zakończeniu, zamiast odpływu wiernych, nastąpił rozwój: „Coraz więcej natomiast przyłączało się wierzących w Pana, tłumy mężczyzn i niewiast” (Dz 5,14). Mieszkańcy Jerozolimy zauważyli, że Kościół nie jest tylko organizacją społeczną, ale wspólnotą, w której realnie działa moc Boża. Bojaźń Boża w sytuacji grzechu nie jest strachem przed „okrutnym sędzią”, lecz głębokim szacunkiem do Bożej rzeczywistości. To uznanie, że Kościół jest przestrzenią uświęconą, w której prawda o Bogu i człowieku musi pozostać nienaruszona, by wspólnota mogła być autentycznym świadectwem dla świata.

To właśnie ta „wysoka poprzeczka” paradoksalnie daje największą bliskość Boga – ponieważ człowiek nie może ukryć się za maską (tak jak Ananiasz), musi stanąć przed Nim w pełnej szczerości, a to jest jedyne miejsce, w którym może nastąpić prawdziwe uświęcenie.

Pan Jezus od początku stawiał sprawę jasno: „Zaprawdę, zaprawdę, powiadam ci, jeśli się kto nie narodzi z wody i z Ducha, nie może wejść do Królestwa Bożego” (Jn 3:5). Wzywał też do radykalizmu, który wyklucza kompromisy: „Jeśli kto chce pójść za mną, niechaj się zaprze samego siebie i bierze krzyż swój na siebie codziennie, i naśladuje mnie” (Łk 9:23). Jezus wyraźnie podkreślił: ten, kto nie bierze swojego krzyża, nie jest Go godzien (Mt 10:38).

Słyszałem kiedyś anegdotę o człowieku, który szukał ułatwień w chrześcijańskim życiu. Wydawało mu się, że tak surowe wyrzeczenie nie jest konieczne i że ma prawo do własnych przyjemności. Jednak słowa o niesieniu krzyża nie dawały mu spokoju. Pewnej nocy przyśnił mu się sen: wędrował do nieba z krzyżem na plecach. W zaroślach znalazł brzeszczot, którym szybko skrócił swoje brzemię, odczuwając wielką ulgę.

Wkrótce jednak dotarł do głębokiej przepaści, którą inni wędrowcy pokonywali, przerzucając przez nią swoje krzyże. Jego krzyż, choć znacznie lżejszy i wygodniejszy, okazał się zbyt krótki, by umożliwić przejście. Obudził się przerażony, rozumiejąc, że próba „ulżenia” sobie w chrześcijańskim powołaniu prowadzi do utraty celu.

Apostoł Paweł stwierdził: „Wszyscy, którzy chcą żyć pobożnie w Chrystusie Jezusie, prześladowanie znosić będą” (2 Tm 3:12). Pobożność nie jest zbiorem rytuałów, lecz chodzeniem w bojaźni Bożej, które pozwala zachować siebie „nieskażonym przez ten świat” (Jk 1:27). To poprzeczka ustawiona wysoko, zgodnie z wezwaniem Piotra: „Świętymi bądźcie, bo Ja jestem święty” (1 Ptr 1:15–16).

Często kuszeni jesteśmy, by pofolgować sobie, łudząc się, że Bóg „przymknie oko” na nasze kompromisy podczas ostatecznego egzaminu. Warto jednak pamiętać o przestrodze tego samego Piotra: „Dzień Pański nadejdzie jak złodziej; wtedy niebiosa z trzaskiem przeminą... Skoro to wszystko ma ulec zagładzie, jakimiż powinniście być wy w świętym postępowaniu i w pobożności” (2 Ptr 3:10–11).

Musimy traktować te ostrzeżenia poważnie – jesteśmy przecież o dwa tysiące lat bliżej dnia Pańskiego. Pocieszające jest jednak to, że najwyższa ocena naszej pobożności nie zależy od naszej własnej siły, lecz od Jego łaski. Jak pisze apostoł: „Boska jego moc obdarowała nas wszystkim, co jest potrzebne do życia i pobożności” (2 Ptr 1:3). Bliskość Boga jest możliwa tylko wtedy, gdy akceptujemy Jego autorytet. Bojaźń Boża jest prawdziwym światłem, które pozwala widzieć naszą grzeszność, co z kolei prowadzi do głębszego doświadczenia Jego miłosierdzia i łaski.

Nie szukajmy więc dróg na skróty. Przyjmijmy wezwanie, które Jan usłyszał z ust Pana Jezusa: „A kto święty, niech nadal się uświęca” (Ap 22:11).

Henryk Hukisz

Innym wolno więcej

Gdy czytamy o ustanowieniu kapłanów według starego Przymierza, Bóg nakładał na nich dużo większy ciężar przestrzegania nakazów. Widzimy to wyraźnie w Księdze Kapłańskiej 21:10 i następne: „Kapłan, który wśród braci cieszy się najwyższą godnością, na którego głowę wylano olej namaszczenia, który został wprowadzony w czynności kapłańskie przez włożenie na niego szat, nie będzie…”. Kolejne wersety stanowią długą listę zakazów, jakie Bóg nakłada jedynie na kapłanów, innych one nie obowiązują.

Czy zastanawiałeś się nad tym, dlaczego?

Jeśli pragniesz podążać za Bogiem całym sercem, całą siłą i całym umysłem; jeśli chcesz być potężnie napełniony Duchem Żywego Boga, musisz zrozumieć jedno: inni mogą robić rzeczy, których tobie nie wolno. Apostoł Paweł określił to jednoznacznie: „Wszystko mi wolno, ale nie wszystko jest pożyteczne” (1 Kor 5:12).

Widzisz wokół siebie ludzi, którzy mienią się chrześcijanami, a mimo to oglądają bezbożne filmy, otaczają się światowym towarzystwem i żyją „w połowie drogi” – jedną nogą są w Kościele, drugą w świecie. Patrzysz na to i może nieraz przemknie ci przez myśl: „Jaka to byłaby frajda? Znowu imprezowanie, ten styl życia, te filmy...”. Inni mogą sobie na to pozwolić, ale ty – nie. Jeśli naprawdę chcesz być naczyniem napełnionym Duchem Bożym, nie możesz sobie pozwolić na takie kompromisy.

Nie mówię tu o zakazie odpoczynku czy o wakacjach. Mówię o tym, co cię dotyka i co odciąga cię od Boga. Często spotykam młodych liderów, którzy myślą, że niewielki drink na imprezie to wyraz „wolności”. Ale spójrzmy prawdzie w oczy: jeśli prowadzisz studium Słowa Bożego, a prywatnie pozwalasz sobie na mały „kompromisik”, to czy nie przekraczasz pewnej granicy? Biblia mówi o wolności, zgoda. Jednak istnieje różnica między tym, co wolno, a tym, co buduje: „Wszystko wolno, ale nie wszystko buduje” (1 Kor 10:23). Jeśli chcesz głosić z ogniem Ducha, jeśli chcesz żyć z pasją, nie możesz pozwalać, by rozrywka i mrok tego świata cię bawiły i czyniły twoje serce otępiałym na sprawy Boże.

Inni mogą iść na kompromis, inni mogą taplać się w tym, co świat nazywa „rozrywką”, ale ty nie możesz. Jest cena do zapłacenia – to koszt krzyża i zaparcia się samego siebie. Ciało zawsze będzie chciało cię odciągnąć od Boga, dlatego musisz codziennie wybierać drogę, która dla innych wydaje się zbyt ciasna.

Wiele osób przytaknie: „Amen!”, ale niewielu tak żyje, bo to jest trudne. Warto wrócić do broszurki G. D. Watsona "Others May, You Cannot", jaką napisał pod koniec XIX wieku:

„Jeśli Bóg powołał cię, byś upodobnił się do Jezusa w każdym wymiarze swojego ducha, pociągnie cię do życia pełnego ukrzyżowania własnego „ja” i głębokiej pokory. Nałoży na ciebie tak wysokie wymagania posłuszeństwa, że nie wystarczy by naśladować innych chrześcijan. Pod wieloma względami będzie się wydawało, że pozwala innym ludziom robić rzeczy, na które tobie – z miłości do ciebie – nie pozwala.

Inni, choć wydają się religijni i pożyteczni, mogą forsować swoje plany, naciągać rzeczywistość, aby osiągnąć cel – ty tego nie potrafisz. Jeśli spróbujesz, spotkasz się z taką porażką i naganą ze strony Pana, że będziesz srodze żałował.

Inni mogą chwalić się sobą, swoimi sukcesami i dokonaniami, ale Duch Święty nie pozwoli ci na nic takiego. Jeśli spróbujesz, On sprowadzi na ciebie tak głębokie upokorzenie, że znienawidzisz własną pychę i wszystkie swoje „dobre” uczynki, z których byłeś dumny.

Inni mogą odnosić sukcesy, pomnażać majątek lub korzystać z luksusów, ale Bóg może zaopatrywać cię jedynie z dnia na dzień. Pragnie bowiem obdarzyć cię czymś o wiele cenniejszym niż złoto – bezgraniczną zależnością od Niego i Jego niewidzialnego skarbca.

Pan może pozwolić innym być uhonorowanymi i stawianymi w świetle reflektorów, podczas gdy ciebie zachowa w ukryciu. Czyni tak, ponieważ chce wydać przez ciebie wyborny, wonny owoc dla swojej przyszłej chwały – owoc, który może dojrzeć tylko w cieniu.

Bóg może pozwolić innym być wielkimi, ciebie pozostawiając małym. Pozwoli innym wykonywać pracę dla Niego i zbierać za nią pochwały, podczas gdy ty będziesz trwał w mozole, nie znając skali swoich osiągnięć. Co więcej – aby nauczyć cię przesłania Krzyża i wartości bycia przyodzianym w Jego pokorę – może pozwolić, by to inni odbierali uznanie za pracę, którą w rzeczywistości wykonałeś ty.

Duch Święty będzie cię czujnie obserwował i z zazdrosną miłością strofował za nieostrożne słowa, niewłaściwe uczucia czy marnowanie czasu – za rzeczy, którymi inni chrześcijanie zdają się nigdy nie przejmować.

Przyjmij zatem, że Bóg jest suwerennym Władcą, który ma prawo czynić ze swoimi sługami, co Mu się podoba. Nie licz na to, że będzie ci tłumaczył tysiące decyzji, które mogą zadziwić twój rozum w Jego postępowaniu z tobą.

Bóg weźmie cię za słowo. Jeśli całkowicie oddasz się pod Jego władzę, On otoczy cię zazdrosną miłością i nie pozwoli ci na wiele rzeczy, które innym uchodzą płazem. Rozstrzygnij to raz na zawsze: masz do czynienia bezpośrednio z Duchem Świętym, a Jego przywilejem jest krępowanie twojego języka, powstrzymywanie rąk czy zamykanie oczu na to, co dostępne dla innych.

Poznaj jednak wielką tajemnicę Królestwa: gdy będziesz tak całkowicie pochłonięty żywym Bogiem, że w głębi serca staniesz się zadowolony i zachwycony tą szczególną, osobistą i zazdrosną opieką Ducha Świętego nad twoim życiem – wówczas odkryjesz przedsionek nieba i wysokie powołanie, jakie Bóg ma dla ciebie.”

Nie bój się słowa „posłuszeństwo”. To nie jest ciężar, to barierki ochronne na górskiej drodze. Kto przy zdrowych zmysłach chciałby je usunąć? One nie są po to, by przeszkadzać w zabawie, ale by nas chronić. Jeśli zaczniesz forsować własne plany i knuć, by osiągnąć swój cel, spotkasz się z porażką, która doprowadzi cię do głębokiego zasmucenia. Bóg może zaopatrywać cię tylko na co dzień, podczas gdy inni zdobywają fortuny i luksusy. Ale nie smuć się tym. On pragnie dać ci coś o wiele cenniejszego niż złoto – bezradną zależność od Niego i Jego niewidzialnego skarbca.

Przypominam sobie moment, gdy usłyszałem diagnozę; „masz raka”. To był duży guz, wiedziałem, że muszę poddać się trudnej terapii medycznej, a jednak miałem w sobie więcej radości niż większość ludzi, których znam. To radość Pana. To właśnie jest ta niewidzialna siła, która pozwala przetrwać wszystko. Kto o zdrowych zmysłach zamieniłby taką relację z Bogiem na marność i troski tego świata?

Inni mogą szukać drogi na skróty. Ale ty – ty masz powołanie. Trwaj w nim.

Henryk Hukisz

George Douglas Watson (1845–1924) był pastorem i ewangelistą Kościoła Metodystycznego, mieszkającym w Los Angeles. Jego kampanie ewangelizacyjne zaprowadziły go do Anglii, Indii Zachodnich, Nowej Zelandii, Australii, Japonii i Korei.

Kształt pobożności

Podejmując przed laty pracę w nowej firmie, postanowiłem nie mówić od razu o tym, że jestem świadomym chrześcijaninem, takim na co dzień. Chciałem sprawdzić, jak długo uda mi się ten fakt „ukryć”. Po pewnym czasie musiałem udać się z moim współpracownikiem w delegację. Jechaliśmy moim autem i gdy po chwili luźnej rozmowy kolega użył słowa powszechnie uważanego za wulgaryzm, nagle przerwał i powiedział: „przepraszam”. Zapytałem, za co przeprasza. Wyjaśnił, że poczuł się głupio i dodał: „Ty jesteś jakiś inny i nie słyszałem, żebyś używał takich słów”. Myślę, że zdałem wtedy mały test z pobożności.

Już kilkuletnie dzieci potrafią rozpoznawać podstawowe kształty. Kiedyś, bawiąc się z moim trzyletnim wnukiem, narysowałem okrąg na kartce papieru. Jack spojrzał na moje dzieło i wyraźnie zdziwiony powiedział: „Dziadzia, it’s an oval”. Kształt figury nieomylnie świadczy o tym, czy mamy do czynienia z kwadratem, trójkątem, kołem czy owalem. Chciałbym zadać pytanie: czy nasza pobożność również powinna mieć określony, wyraźny kształt, po którym inni z łatwością mogliby rozpoznać, że jesteśmy dziećmi Bożymi?

Gdy mówi się o zewnętrznej formie pobożności, najczęściej słyszy się, że Bóg patrzy na serce, dlatego wygląd zewnętrzny nie jest istotny. Znawcy przysłów od razu przypominają, że „nie szata zdobi człowieka”. Ja, również lubiący przysłowia, odpowiadam na to innym: „Jak cię widzą, tak cię piszą”.

No tak, odpowiedzą znawcy nie tyle przysłów, co Słowa Bożego, że należy wystrzegać się tych, „którzy mają kształt pobożności” (2 Tm 3:5 [BG]). No właśnie, jak to jest z tym kształtem? Myślę, że to właśnie na podstawie wspomnianego wersetu ukuto określenie „formalna pobożność”. Należy pamiętać, że w  tym fragmencie chodzi o pobożność na pokaz, pozbawioną mocy przemieniającej życie – „ale się skutku jej zaparli”, kontynuuje myśl  apostoł Paweł. Drzewo poznaje się po owocach, a nie po naklejonej etykiecie.

W języku greckim użyto tutaj słowa „μορφωσιν” [morfosin], które oznacza ukształtowanie, wygląd. Rdzeniem jest wyraz „μορφη” [morfe] – kształt, postać lub wygląd zewnętrzny. Słowo to, użyte w Nowym Testamencie, nie zawsze ma wydźwięk negatywny, jak w powyższym cytacie.

Apostoł Paweł pisał o Chrystusie jako doskonałym wzorze do naśladowania w relacjach z ludźmi: „On, będąc w postaci Bożej, nie wykorzystał swojej równości z Bogiem, ale umniejszył samego siebie, gdyż przyjął postać sługi i stał się podobny do ludzi. A w tym, co zewnętrzne, dał się poznać jako człowiek i uniżył samego siebie, gdyż był posłuszny aż do śmierci, i to do śmierci na krzyżu” (Flp 2:6-8). Słowo „postać” to w oryginale to samo „μορφη” [morfe], które znajdujemy w cytowanym wcześniej wersecie. Chyba nikt rozsądny nie uważa, że Chrystus stał się sługą tylko „formalnie” i Jego posłuszeństwo było na pokaz. On przyjął postać sługi, a nawet „niewolnika” [doulos] – przyjął tak wyraźny kształt, że dla większości było trudne do uwierzenia, iż jest On Mesjaszem posłanym od Boga.

To samo słowo zostało użyte przez Pawła w liście do Galacjan. Apostoł pisze z troską o wierzących, że nawet nieobecny, zabiega o ich duchowe dobro. Celem jego troski było osiągnięcie przez nich widocznego poziomu pobożności – „Moje dzieci, które znowu rodzę w bólach, aż Chrystus zostanie w was ukształtowany” (Ga 4:19). Jest więc oczywiste, że pobożność, którą widzimy w życiu Chrystusa, winna być widoczna w naszym postępowaniu.

Nie chodzi przecież o to, abyśmy zewnętrznie upodabniali się do fizycznego wyglądu naszego Pana. Dobrze się składa, że nie ma żadnych wiarygodnych obrazów Chrystusa, które mogłyby rzucić światło na Jego wygląd. Zapewniam, że ślady z „Całunu Turyńskiego” nie są prawdziwym wizerunkiem Chrystusa, choć osoby ślepe na Bożą prawdę odbierają to inaczej.

Nasza pobożność ma być widoczna na zewnątrz. Jezus powiedział wyraźnie: „Wy jesteście światłością świata. Nie można ukryć miasta zbudowanego na szczycie góry” (Mt 5:14). Celem tej światłości jest ukazanie światu naszego Ojca. Jezus dał nam jasne polecenie: „Tak niech jaśnieje wasza światłość przed ludźmi, aby widzieli wasze dobre uczynki i oddawali chwałę waszemu Ojcu w niebie” (w. 16). To zadanie ukazania Ojca poprzez naszą pobożność nie jest kwestią wyboru, lecz koniecznością.

Jezus, w modlitwie do Swojego Ojca, stwierdził, że ci, którzy poznali Go jako „jedynego prawdziwego Boga” (Jn 17:3), zostali pozostawieni w tym świecie, choć już „nie są ze świata, jak i Ja nie jestem ze świata” (w. 16). Chrystus powołał nas w tym celu, „aby świat uwierzył, że Ty mnie posłałeś” (w. 21). Zostaliśmy wyposażeni w chwałę, jedność i miłość, których świat nie zna. Jezus powiedział: „Obdarowałem ich chwałą, którą Mi dałeś, aby byli jedno, jak My jedno jesteśmy, Ja w nich, a Ty we Mnie. Aby doskonalili się w jedności, żeby świat poznał, że Ty Mnie posłałeś i umiłowałeś ich tak, jak Mnie umiłowałeś” (Jn 17:22-23).

Mojżesz nie mógł ukryć lśnienia, które pozostało na jego twarzy po spotkaniu z Bogiem. Czy my jesteśmy w stanie ukryć lśnienie Bożej chwały, otrzymanej od Chrystusa w momencie narodzenia się na nowo? Chyba że nie było narodzenia z Ducha – dlatego warto poddać się testowi z 1 Listu Jana, aby upewnić się, że mamy udział w tym darze łaski. Miłość jest najbardziej rozpoznawalnym zewnętrznym znakiem: „Umiłowani, miłujmy się wzajemnie, ponieważ miłość jest z Boga. Każdy kto miłuje, z Boga się narodził i zna Boga” (1 Jn 4:7).

Prawdziwy uczeń Jezusa Chrystusa jest jawnym naśladowcą swego Nauczyciela. Jego życie stanowi świadectwo przynależności do Królestwa Bożego. Jezus ostrzegał, jakie skutki będą nam towarzyszyć, jeśli pójdziemy Jego śladem. Nie obiecywał sielanki, lecz takie samo traktowanie przez świat, jakiego On sam doświadczył: „Będziecie znienawidzeni przez wszystkich ze względu na Moje imię. Kto jednak wytrwa do końca, będzie ocalony” (Mt 10:22). Przecież „wystarczy, jeśli uczeń będzie jak jego nauczyciel, a sługa jak jego pan” (w. 24).

Apostoł Paweł nie ukrywał, że „wszyscy też, którzy zechcą żyć pobożnie w Chrystusie Jezusie, będą prześladowani” (2 Tm 3:12). A do Tytusa napisał, że łaska Boża to nie tylko objawienie miłości, lecz także nauka o wyrzeczeniach: „abyśmy odrzucili bezbożność i światowe pożądania, a żyli na tym świecie roztropnie, sprawiedliwie i pobożnie” (Tt 2:12).

Uważam, że twierdzenie, iż zewnętrzna pobożność jest nieważna, bo „Bóg patrzy na serce”, bywa zwykłą ucieczką przed kosztem uczniostwa. Prawdziwy uczeń naśladuje Chrystusa nie tylko w myślach, lecz przede wszystkim w praktycznym postępowaniu. Tego oczekuje nasz Nauczyciel, mówiąc: „kto nie bierze krzyża swego, a idzie za mną, nie jest mnie godzien” (Mt 10:38). Niesienie krzyża jest czymś bardzo widocznym – to kształt naszej prawdziwej pobożności, który winniśmy okazywać na co dzień.

Zakończę to rozważanie słowami modlitwy Jezusa, które wyraźnie wskazują na kształt, po którym świat może poznać naszą pobożność: „Ojcze sprawiedliwy, świat Ciebie nie poznał, lecz Ja Ciebie poznałem i oni poznali, że Ty Mnie posłałeś. Objawiłem im Twoje imię i będę objawiał, aby miłość, którą Mnie umiłowałeś, była w nich i abym Ja był w nich” (Jn 17:25-26).

Henryk Hukisz