Dziadowski znicz

Mieszkam w pobliżu największego cmentarza w Poznaniu. Co roku na przełomie października i listopada obserwuję tam wyjątkowy ruch. Wszystkie wejścia otaczają stragany, na których obok bogatej gamy kwiatów można kupić najróżniejsze lampki, zwane zniczami. Stawiane na grobach, płoną chybotliwym płomieniem przez długi czas. Producenci prześcigają się w stosowaniu technologii, które pozwolą im pokonać konkurencję długością świecenia. Obecnie, w dobie wszechobecnej elektroniki, na prowadzenie wysuwają się producenci zniczy LED-owych. Te jednak nierzadko stają się łatwym łupem dla cmentarnych hien.

Skąd w ogóle wzięły się znicze? Mało kto z odwiedzających nekropolie o tej porze roku się nad tym zastanawia. Jeśli wizycie na grobach w ogóle towarzyszy jakaś refleksja, dotyczy ona zazwyczaj tego, jaki znicz kupić i jak go zabezpieczyć, by stał jak najdłużej.

Nie wszyscy wiedzą, że tradycja zapalania zniczy jest popularna głównie w Polsce. Po płonących lub wygasłych lampkach z łatwością rozpoznawałem groby naszych rodaków na cmentarzach w innych krajach – choćby w Wielkiej Brytanii czy Stanach Zjednoczonych, gdzie polskie rodziny urządziły miejsce wiecznego spoczynku swoim bliskim.

Skąd wziął się ten zwyczaj? Odpowiedź kryje się w dawnej tradycji słowiańskiej, zwanej Dziadami. W czasach przedchrześcijańskich ludność zamieszkująca te tereny zapalała ogień na grobach zmarłych, by przynajmniej raz w roku nawiązać kontakt z ich duchami. Na te spotkania przynoszono również ulubione potrawy zmarłych, aby wspólnie ucztować i dać wyraz wierze w ich nieśmiertelność. Podobne obyczaje do dziś pielęgnują przedstawiciele Romów. Pogańskie Dziady obchodzono właśnie na przełomie pory ciepłej i zimnej – w noc z 31 października na 1 listopada.

Czy zapalanie zniczy na grobach ma jakikolwiek związek z chrześcijaństwem? Źródła pozabiblijne wskazują, że w pierwszych wiekach wspominano po prostu śmierć męczenników wiary. W nauce apostolskiej znajdziemy zachętę, by pamiętać o swoich przełożonych i naśladować ich wiarę: „Pamiętajcie o swoich przewodnikach, którzy głosili wam słowo Boże, i rozważając koniec ich życia, naśladujcie ich wiarę” (Hbr 13,7). Jak wiemy z historii pierwszych wieków chrześcijaństwa, większość przywódców ówczesnego Kościoła zginęła jako męczennicy za Ewangelię. Apostoł Jan, zesłany na wyspę Patmos, oglądał w wizji wydarzenia przyszłości. Gdy Baranek otworzył kolejną pieczęć, Jan zapisał: „Ujrzałem pod ołtarzem dusze zabitych z powodu słowa Bożego i ze względu na świadectwo, jakie złożyli” (Ap 6,9). Wskazuje to, że pierwsi chrześcijanie poświęcali szczególną uwagę pamięci o męczennikach, którzy zwiastowali im Ewangelię i odeszli do wieczności.

Z przekazów historycznych wiemy, że zwyczaj ten obchodzono pierwotnie w połowie maja. Gdy jednak w Europie narzucono chrześcijaństwo jako religię państwową Imperium Rzymskiego, większość ludzi nie chciała rezygnować ze swoich dawnych, pogańskich nawyków. Dlatego przywódcy Kościoła katolickiego zaczęli nadawać chrześcijański charakter pogańskim obrzędom. W 731 roku papież Grzegorz III przeniósł wspomnienie męczenników z maja na 1 listopada – dokładnie na czas pogańskich Dziadów – zachowując przy tym zwyczaj palenia ognia. Płomieniowi nadano nową symbolikę (życia wiecznego), dzięki czemu wierni mogli nadal kultywować dawny obyczaj wchodzenia w kontakt z duszami zmarłych. Do dziś jesteśmy tego świadkami, obserwując powrót wielu zapomnianych dotąd pogańskich praktyk na cmentarze – najczęściej bez głębszej refleksji nad ich znaczeniem.

Obecnie wśród narodów słowiańskich znicze zapala się po prostu po to, by uczcić pamięć o bliskich. Jest to pewne uproszczenie – o bliskich należy przecież pamiętać na co dzień, a nie tylko raz w roku. Warto mieć świadomość, że u podstaw tej tradycji leży stary pogański zwyczaj, włączony do praktyki Kościoła katolickiego pod pozorem modlitwy i pamięci o zmarłych. Przeczytałem niedawno wypowiedź jednego z biskupów, który przekonywał, że odpowiedzią na Halloween powinno być kultywowanie wielowiekowej tradycji katolickiej, czyli zapalanie zniczy na grobach. Sęk w tym, że tradycja ta wcale nie jest rdzennie chrześcijańska, lecz pogańska. Dokładnie tak samo jak Halloween – obyczaj o celtyckich korzeniach, który przyjął się w kulturze amerykańskiej i jest tam powszechnie obchodzony przez całe społeczeństwo, w tym przez ewangelikalnych chrześcijan.

Wspólnym mianownikiem obu tych tradycji są ogromne zyski finansowe producentów branży dekoracyjnej i florystycznej. W Ameryce tworzy się coraz to nowsze, przerażające dekoracje domów, w Polsce natomiast zarabiają producenci zniczy i kwiatów. Z niepokojem zauważam też, że w niektórych zborach ewangelicznych organizuje się dla dzieci alternatywne imprezy – wyglądające podobnie do Halloween, ale mające w założeniu nawiązywać do Prawdziwej Światłości, jaką jest Jezus Chrystus.

Co na to Biblia? Jaka nauka wynika ze Pisma Świętego dla Kościoła Jezusa Chrystusa?

Już w Starym Testamencie Bóg wyraźnie ostrzegał: „Jeżeli jakiś mężczyzna albo jakaś kobieta będą wywoływać duchy albo wróżyć, to poniosą śmierć. Należy ich ukamienować. Ich krew spadnie na nich” (Kpł 20,27). Pamiętamy też, jak surowo Bóg potraktował króla Saula, gdy ten szukał kontaktu ze zmarłym prorokiem Samuelem.

Z kolei w Nowym Testamencie nie znajdziemy ani jednego słowa o odprawianiu nabożeństw za zmarłych czy modlitwach w ich intencji. Zbawienie opiera się na wierze ludzi żyjących, którzy za życia podejmują decyzję o przyjęciu daru łaski i przebaczenia grzechów. Po śmierci zmiana stanu duszy nie jest już możliwa. Nauka o czyśćcu została wprowadzona przez Kościół katolicki wraz z praktyką zadośćuczynienia finansowego za skracanie mąk czyśćcowych. To właśnie przeciwko temu wystąpił Marcin Luter, za co został ekskomunikowany i uznany za heretyka.

Nauka apostolska na temat wierzących, którzy zmarli – a raczej „zasnęli”, jak określa ich apostoł Paweł – jest pełna nadziei. Czytamy: „Nie chcemy, bracia, abyście pozostawali w nieświadomości co do tych, którzy zasnęli, abyście się nie smucili jak pozostali, którzy nie mają nadziei. Jeśli bowiem wierzymy, że Jezus umarł i zmartwychwstał, to również tych, którzy zasnęli w Jezusie, Bóg wyprowadzi wraz z Nim” (1 Tes 4,13–14). Los zmarłych jest już rozstrzygnięty – oczekują oni na zmartwychwstanie w momencie powrotu Chrystusa po swój Kościół.

Najczytelniejszy obraz stanu po śmierci odnajdujemy w słowach samego Jezusa. Opowiedział On historię o bogaczu i Łazarzu, który po śmierci trafił na „łono Abrahama”. Z kolei bogacz, „cierpiąc męki w Hadesie, podniósł oczy, ujrzał z daleka Abrahama i Łazarza na jego łonie” (Łk 16,23). Abraham wyjaśnia tam zasadniczą różnicę między losem sprawiedliwych i niesprawiedliwych: „Między nami a wami zionie ogromna przepaść, tak że nikt, choćby chciał, stąd do was przejść nie może ani stamtąd do nas się przedostać” (Łk 16,26). W tej kwestii nie pomogą ani odpusty, ani najdroższe znicze zapalane na grobach.

Warto przypomnieć słowa Jezusa wypowiedziane przy grobie Łazarza: „Ja jestem zmartwychwstaniem i życiem. Kto we Mnie wierzy, choćby i umarł, żyć będzie” (Jn 11,25).

Kto uwierzył w Chrystusa za życia, nie potrzebuje świeczek po śmierci – otrzymał już bowiem życie wieczne.

Henryk Hukisz