Wszechmogący Tatuś?

Podczas niedzielnego spotkania z przyjaciółmi rozmowa zeszła na grunt teologiczny: jak właściwie powinniśmy zwracać się do świętego Boga? Mój rozmówca zapytał wprost: „Co sądzisz o tytułowaniu Boga per Tatuś?”.

Niejednokrotnie słyszałem kaznodziejów, którzy z dużą swobodą zachęcali wiernych do używania tego zdrobnienia, argumentując, że „takie jest pierwotne znaczenie oryginału”. Postanowiłem więc podzielić się moją opinią na ten temat. Mam nadzieję, że to rozważanie stanie się wyzwaniem dla czytelników, a osoby o odmiennym zdaniu odpowiedzą konstruktywnym komentarzem – bardzo na to liczę.

W przeciwieństwie do osób niezdecydowanych, mam w tej kwestii wyrobiony pogląd. Uważam, że żaden człowiek – jako Boże stworzenie – nie ma prawa zwracać się do Stwórcy słowem „Tatuś”. Bóg pozostaje Bogiem, a my Jego stworzeniem. Pojednanie, które otrzymaliśmy w Jezusie Chrystusie, nie znosi tej fundamentalnej hierarchii i powagi.

Godność dziecka a poufałość

Apostoł Paweł napisał: „Kiedy jednak nadeszła pełnia czasu, Bóg posłał swego Syna, który narodził się z niewiasty, narodził się pod Prawem, żeby wykupić tych, którzy podlegali Prawu, abyśmy otrzymali przybrane synostwo” (Ga 4:4,5).

Chrystus „uniżył samego siebie, gdyż był posłuszny aż do śmierci, i to do śmierci na krzyżu” (Flp 2:8), aby podnieść nas z upadku, w jakim ludzkość trwała od czasu Adama i Ewy. Dzięki tej niepojętej łasce, poprzez wiarę, zyskaliśmy godność dzieci Bożych: „Tym zaś, którzy Go przyjęli, dało moc stania się dziećmi Bożymi, tym, którzy wierzą w Jego imię” (Jn 1:12). Na tym polega usynowienie – na nadaniu nam praw dziecka, które w Bogu znajduje swojego Ojca. Ten przywilej realizuje się jednak wyłącznie w Chrystusie, który zaznaczył: „Ja jestem drogą i prawdą, i życiem. Nikt nie przychodzi do Ojca inaczej, jak tylko przeze Mnie” (Jn 14:6).

Wszystko, co posiadamy w sferze duchowej, mamy w Chrystusie i przez Niego. Dlatego na nasz status musimy patrzeć przez pryzmat Jego relacji z Ojcem. Gwarantem tego porządku jest Duch Święty, o czym czytamy w Liście do Efezjan: „W Nim również, gdy uwierzyliście, zostaliście opieczętowani obiecanym Duchem Świętym” (Ef 1:13). Jezus zwracał się do Boga słowem „Ojcze” i dzięki Niemu my mamy to samo prawo. Nawet w godzinie najcięższej próby w Getsemane Chrystus wołał: „Abba, Ojcze, Ty wszystko możesz, zabierz ode Mnie ten kielich. Lecz niech się stanie nie to, co Ja chcę, ale to, co Ty” (Mk 14:36). Ewangelista Marek, pisząc pod natchnieniem, podał nam jasne znaczenie słowa „Abba” – oznacza ono „Ojciec”. Nie „Tata” czy „Tatuś”, lecz Ojciec.

Co mówi tekst oryginalny?

W Nowym Testamencie termin „Abba” pojawia się jeszcze dwukrotnie i za każdym razem towarzyszy mu tłumaczenie: „Ojcze”. Każdy, kto przypisuje mu inne znaczenie, dopuszcza się nadinterpretacji Słowa Bożego. Nie da się tego uzasadnić „intymnością relacji”, jak to czynią niektórzy współcześni nauczyciele.

Pozostałe dwa przypadki użycia tego zwrotu pochodzą od apostoła Pawła. W Liście do Galacjan czytamy: „Ponieważ jesteście synami, Bóg wysłał Ducha swego Syna do naszych serc, który woła: Abba, Ojcze!” (Ga 4:6). Z kolei w Liście do Rzymian Paweł wyjaśnia: „Otrzymaliście Ducha usynowienia, w którym wołamy: Abba, Ojcze!” (Rz 8:15). W obu tekstach widzimy inspirację Ducha Świętego, który prowadzi nas do oddawania czci Bogu jako Ojcu – z należytym respektem.

W oryginale greckim widnieje zwrot „abba ho pater”. Greckie słowo Pater oznacza po prostu „Ojciec” i nie zawiera żadnych form zdrabniających. Samo zaś słowo Abba ma korzenie w językach semickich (aramejskim, chaldejskim) i dzieli rdzeń z hebrajskim Ab, które również oznacza „Ojca”. Choć to analiza skrótowa, jasno wskazuje na brak podstaw do „tatusiowania”.

Geneza współczesnej mody

Jako człowiek dojrzały, pamiętam czasy moich studiów teologicznych i lektoratów języków biblijnych. Wtedy nikt nie odważyłby się nadawać słowu „Abba” infantylnego wydźwięku. Trend ten pojawił się w latach 80., wraz z napływem zagranicznych kaznodziejów, których niejednokrotnie sam tłumaczyłem z języka angielskiego.

Skąd wziął się pomysł na zmianę tradycyjnego rozumienia słowa „Abba”?

W 1971 roku niemiecki teolog Joachim Jeremias napisał, że słowo „Abba” było w istocie „dziecięcą paplaniną”, używaną w codziennych relacjach z ojcem. Jednocześnie zastanawiał się, czy w czasach Chrystusa dopuszczalne było, aby w ten sposób zwracać się do samego Boga. Później, w 1981 roku, amerykański biblista Georg Schelbert zauważył, że słowo to zawiera w sobie specyficzny akcent wskazujący na bardzo osobistą relację i oznacza „mój Ojciec”. Potwierdził to w 1983 roku profesor Geza Vermes.

Dyskusja ta trwała przez kilka lat, aż w 1988 roku James Barr wyjaśnił ponad wszelką wątpliwość, że „Abba” wcale nie oznacza „tato”. Stwierdził on: „W każdym razie nie było to dziecinne wyrażenie porównywalne z 'tatusiem': było to bardziej uroczyste, odpowiedzialne i dorosłe zwrócenie się do Ojca” (But in any case it was not a childish expression comparable with 'Daddy': it was a more solemn, responsible, adult address to a Father).

Warto w tym miejscu przypomnieć słowa apostoła Pawła: „Gdy byłem dzieckiem, mówiłem jak dziecko, myślałem jak dziecko, rozumowałem jak dziecko. Kiedy zaś stałem się mężczyzną, zaniechałem tego, co dziecięce” (1 Kor 13:11). Jakikolwiek dodatkowy komentarz wydaje się tu zbędny, ponieważ Bóg Ojciec oczekuje od nas dążenia do duchowej dojrzałości.

Podsumowanie i wyzwanie

Na koniec chciałbym sformułować wniosek, który jest zarazem pytaniem i wyzwaniem: jeśli słowo „Abba” rzeczywiście oznaczałoby „Tatusia”, to dlaczego przez dwa tysiące lat Bóg miałby pozbawiać swoje dzieci możliwości zwracania się do Niego w tak czuły sposób? Przecież nigdzie w historii chrześcijaństwa nie spotykamy dowodów na to, aby ktokolwiek wcześniej rozumiał to słowo w ten sposób – aż do czasów nam współczesnych.

Bóg jest zawsze potężny i święty, a człowiek niezmiennie pozostaje jedynie Jego stworzeniem. Dlatego uważam, że owo „tatusiowanie” Bogu jest wyłącznie współczesnym trendem, wymyślonym przez zwiastunów religijnych nowinek.

Henryk Hukisz